Przedmiotem artykułu nie jest ewolucja poglądów Leszka Kołakowskiego, lecz używane przez niego metafory (kapłana, błazna, klowna i szarlatana), obrazujące rolę filozofa w kulturze. Filozof jako kapłan wierzy, że głosi boską prawdę, którą powinni przyjąć wszyscy ludzie. Niezdolny do krytycyzmu wobec własnych przekonań filozof jako kapłan jest wygodnym narzędziem władzy, propagując jej ideologię i usprawiedliwiając jej działania, także najbardziej zbrodnicze. Błazen z kolei to sceptyk, który wątpi w możliwość poznania prawdy, a nawet w istnienie kryteriów pozwalających odróżnić rozum od tego, co nierozumne. Filozof jako błazen pozwala ludziom zachować dystans wobec narzucanych im ideologii, dzięki czemu ratuje naszą wolność, zwłaszcza wolność mywiększych świętości, będących w rzeczywistości bezzasadnymi mitami, które sterują naszym myśleniem. Z tego powodu filozof jako klown przypomina, że filozofia jest przedsięwzięciem skazanym na klęskę, wszystko bowiem, co uważamy za prawdę, z czasem okazuje się iluzją. Szarlatan wreszcie to filozof, który zdał sobie sprawę z klęski filozofii, stając przed wyborem: albo przyznać się do bezradności (co sprawi, że będzie społecznie bezużyteczny), albo sprzedawać ludziom iluzje jako objawione prawdy (co sprawi, że będzie kłamcą). W ten sposób filozofia okazuje się przedsięwzięciem zarazem koniecznym (poszukiwanie prawdy) i niemożliwym (wobec nieosiągalności prawdy, ludzki rozum zadowala się iluzjamiBieńkowska E. (2020), Po co filozofowi religia. Stanisław Brzozowski, Leszek Kołakowski, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Diogenes Laertios (1984), Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. I. Krońska,
Google Scholar

K. Leśniak, W. Olszewski, B. Kupis, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Google Scholar

Domosławski A. (2021), Wygnaniec. 21 scen z życia Zygmunta Baumana, Wielka Litera, Warszawa.
Google Scholar

Dymarski Z. (b.r.w.), Dwugłos o złu. Ze studiów nad myślą Józefa Tischnera i Leszka Kołakowskiego, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Google Scholar

Hegel G. W. F. (2013), Wykłady z historii filozofii, t. 1, przeł. F. Ś. Nowicki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Google Scholar

Jaeger W. (2001), Paideia. Formowanie człowieka greckiego, przeł. M. Plezia, H. Bednarek, Fundacja Aletheia, Warszawa.
Google Scholar

Janicka J. (2019), Chrześcijaństwo w porządku filozoficznym dowiedzione – próba rekapitulacji Leszka Kołakowskiego rozważań o religii, „Przegląd Religioznawczy” 2: 77–85.
Google Scholar

Judt T. (2019), Zapomniany wiek XX. Retrospekcje, przeł. P. Marczewski, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań.
Google Scholar

Kłoczowski J. A. (1994), Więcej niż mit. Leszka Kołakowskiego spory o religię, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Kołakowski L. (1988), Jeśli Boga nie ma… O Bogu, Diable, Grzechu i innych zmartwieniach tak zwanej filozofii religii, przeł. T. Baszniak, M. Panufnik, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Kołakowski L. (1989a), Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955–1968, wyb. i oprac. Z. Mentzel, t. I, Wydawnictwo Puls, Londyn.
Google Scholar

Kołakowski L. (1989b), Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955–1968, wyb. i oprac. Z. Mentzel, t. II, Wydawnictwo Puls, Londyn.
Google Scholar

Kołakowski L. (1989c), Pochwała niekonsekwencji. Pisma rozproszone z lat 1955–1968, wyb. i oprac. Z. Mentzel, t. III, Wydawnictwo Puls, Londyn.
Google Scholar

Kołakowski L. (1990a), Horror metaphysicus, przeł. M. Panufnik, Res Publica, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (1990b), Cywilizacja na ławie oskarżonych, Res Publica, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (1994), Bóg nic nam nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala i o duchu jansenizmu, przeł. I. Kania, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Kołakowski L. (1997), Świadomość religijna i więź kościelna. Studia nad chrześcijaństwem bezwyznaniowym XVII wieku, Wydawnictwo Naukowe
Google Scholar

PWN, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (2000), Kultura i fetysze. Eseje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (2002), Rozmowy z diabłem, Prószyński i S-ka, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (2003), Obecność mitu, Pruszyński i S-ka, Warszawa.
Google Scholar

Kołakowski L. (2004–2006), O co nas pytają wielcy filozofowie, seria I–III, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Kołakowski L. (2005a), O zawodzie filozofa, [w:] Byt i sens. Księga pamiątkowa VII Polskiego Zjazdu Filozoficznego w Szczecinie, R. i I. Ziemińscy (red.), Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin: 19–20.
Google Scholar

Kołakowski L. (2005b), Mini wykłady o maxi sprawach, seria I–III, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar

Kołakowski L. (2006), Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Wydawnictwo Znak, Kraków.
Google Scholar