INSTYTUCJA GŁOWY PAŃSTWA W POLSCE W LATACH 1944-1997

Szymon Mackiewicz

doi:10.31648/cetl.12105

Veröffentlicht am: 2026-06-11

Bd. 50 Nr. 2 (2026)

INSTYTUCJA GŁOWY PAŃSTWA W POLSCE W LATACH 1944-1997

Szymon Mackiewicz

Civitas et Lex

Rubrik: Rechtswissenschaften

https://doi.org/10.31648/cetl.12105

Abstract

Instytucja głowy państwa w powojennej Polsce podlegała głębokim redefinicjom ustrojowym, podążając za zmienną logiką systemu. Celem niniejszego artykułu jest wielowymiarowa analiza tej transformacji, obejmująca zarówno okres Polski Ludowej, jak i wpływ przełomu lat 80. i 90. na ostateczny kształt Konstytucji z 1997 r., która nie stanowi spójnej koncepcji aksjologicznej, lecz jest wypadkową historycznych kompromisów. W warstwie metodologicznej, obok klasycznej analizy historyczno-prawnej aktów z lat 1944-1997, odwołano się do badania źródeł pierwotnych, w tym protokołów Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego. W toku analizy wykazano brak ciągłości w kształtowaniu urzędu. Od modelu silnej koncentracji władzy w latach 1944-1952, przez likwidację prezydentury na rzecz fasadowej i kolegialnej Rady Państwa PRL, aż po jej restytucję w wyniku porozumień Okrągłego Stołu. Artykuł dowodzi, że prace nad obecną ustawą zasadniczą zdominowane były przez fundamentalny spór między wizją prezydencką a parlamentarną, co finalnie doprowadziło do przyjęcia modelu opartego na zracjonalizowanym parlamentaryzmie. Wnioski końcowe wskazują na specyficzną dychotomię obecnego modelu. Choć nieprecyzyjne przepisy generują strukturalne spory kompetencyjne, to właśnie wybory prezydenckie generują najwyższą frekwencję wyborczą. Potwierdza to rolę Prezydenta w świadomości społecznej i jego status jako kluczowej instytucji polskiego ustroju, cieszącej się najsilniejszą i bezpośrednią legitymacją demokratyczną.

Dateien herunterladen

PDF (Język Polski)

Zitierregeln

Mackiewicz, S. (2026). INSTYTUCJA GŁOWY PAŃSTWA W POLSCE W LATACH 1944-1997. Civitas Et Lex, 50(2), 61–72. https://doi.org/10.31648/cetl.12105

Zitiert von / Teilen

Lizenz

Dieses Werk steht unter der Lizenz Creative Commons Namensnennung - Nicht-kommerziell - Keine Bearbeitungen 4.0 International.

Literaturhinweise

Akty prawne i dokumenty:
Google Scholar

Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 z późn. zm.).
Google Scholar

Constitution française telle qu'adoptée par référendum le 28 septembre 1958, promulguée par René Coty le 4 octobre et publiée au journal officiel le 5 octobre.
Google Scholar

Ustawa Konstytucyjna z dnia 4 lutego 1947 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej (Dz. U. Nr 9, poz. 43).
Google Scholar

Ustawa Konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 18, poz. 71 z późn. zm.).
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (t.j. Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.).
Google Scholar

Ustawa o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. 1976 Nr 5, poz. 29).
Google Scholar

Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 19, poz. 101).
Google Scholar

Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz. U. Nr 75, poz. 444 z późn. zm.).
Google Scholar

Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 16, poz. 94 z późn. zm.).
Google Scholar

Ustawa Konstytucyjna z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426 z późn. zm.).
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).
Google Scholar

Ustawa z dnia 21 lipca 1944 r. o utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (Dz. U. Nr 1, poz. 1).
Google Scholar

Ustawa z dnia 21 lipca 1944 r. o przejęciu zwierzchnictwa nad Armią Polską w ZSRR i o scaleniu Armii Ludowej i Armii Polskiej w ZSRR w jednolite Wojsko Polskie (Dz.U. 1944 nr 1 poz. 2).
Google Scholar

Ustawa z dnia 31 grudnia 1944 r. o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 19, poz. 99).
Google Scholar

Ustawa z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2010 r. Nr 72, poz. 467 z późn. zm.).
Google Scholar

Dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.).
Google Scholar

Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 października 1939 r. o wyznaczeniu następcy Prezydenta Rzeczypospolitej (M. P. z 1939 r. poz. 229).
Google Scholar

Uchwała Zgromadzenia Narodowego z dnia 19 lipca 1989 r. w sprawie wyboru Prezydenta Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (M. P. z 1989 r. Nr 23, poz. 176).
Google Scholar

Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 kwietnia 1998 r. o ciągłości prawnej między II a III Rzecząpospolitą Polską (M. P. z 1998 r. Nr 12, poz. 200).
Google Scholar

Protokół przekazania insygniów Prezydenckich Panu Prezydentowi Lechowi Wałęsie w Warszawie w dniu 22 grudnia 1990 r. (Dz.U. 1990 nr 5 poz. 61).
Google Scholar

Wyrok TK z 13.11.2013 r., P 25/12, OTK-A 2013, nr 8, poz. 122.
Google Scholar

Postanowienie TK z 20.05.2009 r., Kpt 2/08, OTK-A 2009, nr 5, poz. 78.
Google Scholar

Postanowienie TK z 10.11.2010 r., K 32/09, OTK-A 2010, nr 9, poz. 110.
Google Scholar

KKZN Biuletyn VIII, Warszawa 1994.
Google Scholar

KKZN Biuletyn X, Warszawa 1994.
Google Scholar

KKZN Biuletyn XII, Warszawa 1995.
Google Scholar

Monografie i opracowania:
Google Scholar

Chorążewska A., Model prezydentury w praktyce politycznej po wejściu w życie Konstytucji RP z 1997 r., Warszawa 2008.
Google Scholar

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.
Google Scholar

Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne, zarys wykładu, Warszawa 2019.
Google Scholar

Kallas M., Lityński A., Historia ustroju i prawa Polski ludowej, Warszawa 2003.
Google Scholar

Konstytucja RP. Tom II. Komentarz do art. 87–243, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016.
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2023.
Google Scholar

Konstytucyjny system organów państwowych, red. B. Szmulik, M. Paździor, Warszawa 2014.
Google Scholar

Prawo Konstytucyjne, red. Z. Witkowski, Toruń 2001.
Google Scholar

Schmitt C., Teologia polityczna i inne pisma, Kraków 2000.
Google Scholar

Artykuły w czasopismach:
Google Scholar

Chrobaczyńska E., Instytucja Prezydenta RP w świetle prac Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego (1994–1997), „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2002, nr 1.
Google Scholar

Dziemidok-Olszewska B., Dualizm władzy wykonawczej w III Rzeczypospolitej Polskiej – regulacje konstytucyjne i praktyka polityczna, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego" 2022, nr 1.
Crossref
Google Scholar

Mażewski L., Instytucja Prezydenta RP według Jarosława Kaczyńskiego i w projektach konstytucji Prawa i Sprawiedliwości, „Przegląd Sejmowy” 2016, nr 4.
Google Scholar

Momro P., Prezydentura gen. Wojciecha Jaruzelskiego w świetle teorii i praktyki zarządzania władczymi kompetencjami ustrojowymi, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Politologica” 2015, nr 14.
Google Scholar

Pleskot P., Wykuwanie prezydentury. Przyczyny i okoliczności decyzji o powołaniu urzędu Prezydenta PRL (1985–1988), „Polityka i Społeczeństwo” 2024, nr 4.
Crossref
Google Scholar

Rakowski M., Odwołania do historii ustroju Polski podczas posiedzeń Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego i jej podkomisji, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2024, nr 27.
Google Scholar

Rapicki I., Trójkolorowa monarchia. Czego uczy nas przykład monarchizmu republikańskiego V Republiki Francuskiej?, „Kortowski Przegląd Prawniczy” 2025, nr 3.
Crossref
Google Scholar

Artykuły na stronach www:
Google Scholar

Jaworski K., Spór Sikorskiego z Prezydentem. Zaskakujący ruch MSZ, 30.03.2025, https://www.fakt.pl/polityka/spor-radoslawa-sikorskiego-z-prezydentem-andrzejem-duda-zaskakujacy-ruch/w1vjwe5, (dostęp: 30.11.2025).
Google Scholar

Kondzińska A., PiS pokazał program. "PO to postkomuna, my zreformowaliśmy i będziemy reformować państwo", 14.09.2019, https://wyborcza.pl/7,75398,25191331,pis-pokazal-program-po-to-postkomuna-my-zreformowalismy-i.html, (dostęp: 30.11.2025).
Google Scholar

Osiecki G., PiS na nowo definiuje postkomunizm. I wskrzesza mentalność, która przesuwa Polskę na Wschód, 11.06.2016, https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/950773,postkomunizm-dobra-zmiana-pis-kod.html, (dostęp: 30.11.2025).
Google Scholar

Strony internetowe:
Google Scholar

Państwowa Komisja Wyborcza Wybory ogólnokrajowe, https://wybory.gov.pl/index/?language=pl&tab=wybory&accessibility=off, (dostęp: 11.02.2025).
Google Scholar