Archaiczne i anachroniczne ukrainizmy w polszczyźnie
Agnieszka Piela
University of Silesia in KatowiceAbstrakt
The article aims primarily to characterize the chronologically marked Ukrainisms present in the Polish language. Its material base is the latest register of Ukrainisms drawn up in 2023 by Kraków linguist Adam Fałowski. The excerpted material shows the richness of historical linguistic forms, but it is difficult to determine a reliable number of the described borrowings because, among other things, only part of the examined vocabulary has remained semantically unchanged since its first attestation in Polish sources. The article focuses both on direct Ukrainian borrowings and words whose borrowing was mediated by the Ukrainian language (mainly orientalisms), for example, basałyk, bułat, czajka, horda, hreczkosiej, kociuba, kołczan, oczajdusza, szaławiła. The analysed words are an interesting linguistic document of life in distant ages. The realities of bygone days recorded in them reflect the centuries-old historical and cultural connections between Poland and Ukraine.
Słowa kluczowe:
archaisms and anachronisms, Polish-Ukrainian language contacts, Ukrainisms, historical and contemporary Polish language, semantics, linguistic borrowingBibliografia
Bańko, M. (red.) (2010), Wielki słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa. Google Scholar
Boryś, W. (2005), Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków. Google Scholar
Dubisz, S. (2003), Słownictwo pochodzenia ukraińskiego we współczesnej polszczyźnie, [w:] Poradnik Językowy 1, 3-12. Google Scholar
Fałowski, A. (1995), Wyrazy ukraińskie w najnowszej leksykografii polskiej, [w:] Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze 3-4, 209-239. Google Scholar
Fałowski, A. (2016), W sprawie najdawniejszych zapożyczeń wschodniosłowiańskich w języku polskim, [w:] LingVaria 2, 137-156.
Crossref
Google Scholar
Fałowski A. (2018), Wschodniosłowiańskie zapożyczenia leksykalne w języku staropolskim, [w:] Greń, Z. (red.), Z Polskich Studiów Slawistycznych. T. 2: Językoznawstwo: Prace na XVI Międzynarodowy Kongres Slawistów w Belgradzie 2018. Poznań, 20-40. Google Scholar
Fałowski A. (2021), Staropolskie zapożyczenia leksykalne z języków ruskich w ujęciu Stanisława Urbańczyka, [w:] Bednarczuk, L. | Boryś, W. | Stachowski, M. (red.), Księga pamiątkowa Profesora Stanisława Urbańczyka w 110. rocznicę urodzin. Kraków, 113-123. Google Scholar
Fałowski, A. (2023), Ile jest słów pochodzenia ukraińskiego we współczesnej polszczyźnie ogólnej, [w:] LingVaria 1, 63-72.
Crossref
Google Scholar
Gajda, S. (1999), Współczesna polska rzeczywistość i jej badanie, [w:] Miodek, J. | Zaśko-Zielińska, M. | Borkowski, I. (red.), Mowa rozświetlona myślą. Świadomość normatywno-stylistyczna współczesnych Polaków. Wrocław, 8-15. Google Scholar
Hrabec, S. (1949), Elementy kresowe w języku niektórych pisarzy polskich XVI i XVII w. Toruń. Google Scholar
Kleszczowa, K. (2010), Rola słowotwórstwa w przejmowaniu i stabilizacji pożyczek (na przykładzie polskich ukrainizmów), [w:] Klymenko, N. F. | Karpilovs’koyi, Ye. A. (eds.), Vidobrazhennya istoriyi ta kul’tury narodu v slovotvorenni. Kyyiv, 110-119. Google Scholar
Kurcz, I. | Lewicki, A. | Sambor, J. et al. (1974-1977), Słownictwo współczesnego języka polskiego. Listy frekwencyjne, t. 1-5. Warszawa. Google Scholar
Kuroczycki, T. | Rzepka, W. | Walczak, B. (1983), O zapożyczeniach leksykalnych z języka ukraińskiego we współczesnej polszczyźnie pisanej, [w:] Basaj, M. i in. (red.), Z Polskich Studiów Slawistycznych. Seria VI: Językoznawstwo: Prace na IX Międzynarodowy Kongres Slawistów w Kijowie 1983. Warszawa, 227-234. Google Scholar
Kurzowa, Z. (2007), Ze studiów nad polszczyzną kresową. Wybór prac. Kraków. Google Scholar
Łesiów, M. (1989), Wzajemne oddziaływanie polsko-ukraińskie w średniowieczu, [w:] Kłoczowski, J. (red.), Między Wschodem a Zachodem, Kultura umysłowa. T. 1. Warszawa, 41-52. Google Scholar
Łesiów, M. (1992), Problematyka polsko-ukraińskich powiązań językowych, [w:] Bartmiński, J. | Łesiów, M. (red.), Między Wschodem a Zachodem. Cz. IV: Zjawiska językowe na pograniczu polsko-ruskim. Lublin, 85-99. Google Scholar
Łesiów, M. (1995), Zagadnienia polsko-ukraińskich wzajemnych stosunków językowych, [w:] Łesiów, M. | Sajewicz, M. (red.), Rozprawy slawistyczne: Studia z językoznawstwa słowiań¬skiego. T. 10. Lublin, 245-258. Google Scholar
Minikowska, T. (1980), Wyrazy ukraińskie w polszczyźnie literackiej XVI w. Warszawa | Poznań | Toruń. Google Scholar
Piela, A. (2020), Kłopotliwe kwalifikatory chronologiczne w słownikach języka polskiego, [w:] Język Polski 3, 58-72.
Crossref
Google Scholar
Piela, A. (2023a), Nearby Ukraine... Choronyms related to Ukraine in Polish phraseology, [w:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica 57, 89-102.
Crossref
Google Scholar
Piela, A. (2023b), Nazwy miejscowe Kresów Wschodnich w zapomnianej polskiej frazeologii, [w:] Język Polski 3, 101-113.
Crossref
Google Scholar
Rembiszewska, D. K. | Siatkowski, J. (2018), Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe. Warszawa. Google Scholar
Rembiszewska, D. K. | Siatkowski, J. (2021), Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe. Cz. 2. Warszawa. Google Scholar
Rytter, G. (1992), Wschodniosłowiańskie zapożyczenia leksykalne w polszczyźnie XVII wieku. Łódź. Google Scholar
SJPDor: Doroszewski, W. (red.) (1958-1969), Słownik języka polskiego, t. 1-11. Warszawa. Google Scholar
SW: Karłowicz, J. | Kryński, A. | Niedźwiedzki, W. (red.) (1900-1927), Słownik języka pol¬skiego, t. 1-8. Warszawa. Google Scholar
SWil: Zdanowicz, A. [i in.] (1861), Słownik języka polskiego, t. 1-2. Wilno. Google Scholar
Szymczak, M. (red.) (1978-1981), Słownik języka polskiego, t. 1-3. Warszawa. Google Scholar
Tokarski, J. (red.) (1972), Słownik wyrazów obcych. Warszawa. Google Scholar
Urbańczyk, S. (1963), Charakterystyka staropolskich zapożyczeń wyrazowych z języka ukraińskiego, [w:] Milewski, T. | Safarewicz, J. | Sławski, F. (red.), Studia linguistica in honorem Thaddaei Lehr-Spławiński. Warszawa, 437-444. Google Scholar
USJP: Dubisz, S. (red.) (2003), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1-4. Warszawa. Google Scholar
Walczak, B. (1982), Z zagadnień etymologizacji zapożyczeń romańskich w języku polskim, [w:] Tokarski, J. (red.) Język – teoria – dydaktyka. Materiały V Konferencji Młodych Języko¬znawców-Dydaktyków, Nowa Wieś Szlachecka, 16-17 maja 1980 r. Kielce, 172-194. Google Scholar
Walczak, B. (1992), Granice między jednostkami leksykalnymi rodzimymi i obcego pochodzenia, [w:] Markowski, A. (red.), Opisać słowa. Materiały Ogólnopolskiej sesji naukowej w rocznicę śmierci Profesor Danuty Buttler. „Teoretyczne i metodologiczne zagadnienia leksykologii”. Warszawa 4-5 marca 1992 r. Warszawa, 222-232. Google Scholar
Walczak, B. (1999), Zarys dziejów języka polskiego. Wrocław. Google Scholar
Walczak, B. (2003), Wpływy ruskie w polskim języku literackim, [w:] Bakuła, B. (red.), Polska – Ukraina. Partnerstwo kultur. Poznań, 19-31. Google Scholar
Witkowski, W. (2013), Jeszcze raz o najdawniejszych zapożyczeniach ruskich (wschodniosłowiańskich) w języku polskim, [w:] Rocznik Slawistyczny LXII, 159-167. Google Scholar
WSJP PAN: Żmigrodzki, P. (red.) (2007-), Wielki słownik języka polskiego PAN, [w:] http://www. wsjp.pl (accessed: 25.10.2024). Google Scholar
University of Silesia in Katowice
