„Notaty pamiętnikowe” Antoniego Łazarowicza (1819-1905) – świadectwo Polaka w „rosyjskim mundurze”
“Notaty pamiętnikowe” of Antoni Łazarowicz (1819-1905) – Pole’s testimony in the “Russian uniform”
Maria Korybut-Marciniak
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w OlsztynieAbstract
Memoirs “Notaty pamiętnikowe” of Antoni Łazarowicz (1819-1905), preserved in the manuscript in the Lithuanian Library of the Academy of Sciences Wróblewscy in Vilnius constitute a unique document. Their author, a civil servant in Vilnius, discovers his true attitude to the tsarist authorities in his diary. This interesting source shows the other face of a tsar official. It is also a valuable account of the living conditions of Borderland Intelligence in the 19th century.
Keywords:
Diaries of the 19th-centurys Vilnius officials literature Polish intelligentsia under partitionReferences
LMAVB, f. 318-27526: Lietuvos Mokslu Akademijos Vrublevskis Biblioteka (LMAVB): fond 318-27526, Metryka chrztu Antoniego Wincentego Łazarowicza.
LMAVB, f. 151-86: Lietuvos Mokslu Akademijos Vrublevskis Biblioteka, fond 151-86, Z atestatu Antoniego Łazarowicza (Władysława Telińskiego).
LMAVB, f. 9-2222: Lietuvos Mokslu Akademijos Vrublevskis Biblioteka, fond 9 – 2222, Antoni Łazarowicz, Notaty pamiętnikowe.
LVIA 1856: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 1135, opis 20, dzieło 97, List Antoniego Łazarowicza do Artura Dolińskiego, 24 lipca 1856.
LVIA 1861: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 1135, opis 20, dzieło 98, List Antoniego
Łazarowicza do Artura Dolińskiego, 14 czerwca 1861.
LVIA 1863-1865: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 525, opis 15, dzieło 603, Majątek Pryciuny Karola Mongina, 1863-1865.
Boniecki, A. (1901), Herbarz polski, t. XV. Warszawa.
Doliński, A. (2014), Między Wilnem a Petersburgiem. Pamiętniki Artura Dolińskiego. Olsztyn.
Lelewel, P. (1966), Pamiętnik i diariusz domu naszego. Wrocław.
Łazarowicz, A. (1876), Opis dzienny Szkół wileńskich, Akademii i Uniwersytetu oraz diariusz znaczniejszych wypadków w Wilnie od roku 1781 po rok 1824. Wilno.
Studnicki, W. (1923), Rok 1863. Wyroki śmierci [cz. II]: Spis przestępców politycznych skazanych w guberniach: wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej, mohylowskiej i augustowskiej […]. Wilno.
Tekieliński, W. [Łazarowicz, A.] (1879), Elementarz ułożony podług najlepszych wzorów i własnych pomysłów autora. Wilno.
Tekieliński, W. [Łazarowicz, A.] (1894), Elementarz najnowszy, czyli nauka postępowego czytania dla małych i nieco już doroślejszych dziatek. Lublin.
Bazylow, L. (1984), Polacy w Petersburgu. Wrocław etc.
Gajewski, M. (2002), Nasze podwileńskie ojczyzny. Wilno.
Jackiewicz, M. (1991), Zapomniany literat wileński. W: Znad Wilii. XXII/49, 5.
Jackiewicz, M. (1993), Wileńska Rossa. Olsztyn.
Janion, M./Żmigrodzka, M. (2001), Romantyzm i historia. Gdańsk.
Jaśkiewicz, L. (2009), Sprawa pomnika Murawiowa „Wieszatiela” w Wilnie. W: Przegląd Historyczny. LXXXVII/3, 531-539.
Jogėla, V. (2009), Vilniaus vizitiečių vienuolyno uždarymas. W: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis. XXXII, 113-133.
Jurowski, R. (2011), W krzywym zwierciadle. Próba krytycznego spojrzenia na ziemian kresowych przez pryzmat ich wspomnień i pamiętników. W: Przegląd Wschodnioeuropejski. II, 13-34.
Korybut-Marciniak, M. (2016a), Kariery urzędnicze mieszkańców ziem litewsko-białoruskich w aparacie administracyjnym Cesarstwa Rosyjskiego w XIX wieku. W: Bykowa, T./Górak, A./Smyk, G. (red.), Dzieje biurokracji, VI. Lublin, 395-410.
Korybut-Marciniak, M. (2016b), Romuald Łazarowicz (1811-1878) – carski urzędnik, zakonnik, kapłan. W: Echa Przeszłości. XVII, 113-138.
Korybut-Marciniak, M. (2017), Antoni Łazarowicz (1819-1905) – carski urzędnik, literat, kolekcjoner. W: Niepodległość i Pamięć. XXIV/3, 55-96.
Korybut-Marciniak, M. (2018), „Widać z listów, że nas kochasz…”. Portrety kobiet w świetle korespondencji rozproszonej rodziny kresowej. W: Kita, J./Korybut-Marciniak, M. (red.), Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Prywatne światy zamknięte w listach. Łódź/Olsztyn, 127-148.
Kurczewski, J. (1912), Biskupstwo Wileńskie. Wilno.
Łaniec, S. (1999), Zygmunt Sierakowski. Olsztyn.
Mazan-Jakubowska, M. (2015), Szkoła w Łukini na Kowieńszczyźnie: przyczynek do dziejów tajnej oświaty na ziemiach zabranych przed I wojną światową. W: Przegląd Wschodnioeuropejski. VI/1, 55-70.
Prašmantaitė, A. (2006), Biskup wileński Stanisław Krasiński w powstaniu styczniowym – między lojalizmem a patriotyzmem. W: Komunikaty Warmińsko-Mazurskie. I, 95-105.
Prašmantaitė, A. (2013), Wspomnienia bp. Stanisława Adama Krasińskiego: między rękopisem a publikacją. W: Folia Historica Cracoviensia. XIX, 297-316.
Romanowski, A. (2003), Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864-1904. Kraków.
Samborska-Kukuć, D. (2013), Leona Platera droga do bohaterstwa, z dziejów powstania styczniowego za Dźwiną. W: Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. XIII, 23-33.
Studnicki, W. (1934), Tajne nauczanie na Litwie po roku 1863. Kraków.
Szarkowska, A. (2004), Szkolnictwo guberni grodzieńskiej i w obwodzie białostockim w zaborze rosyjskim (1831-1905). W: Kryńska, E. J. (red.), Funkcja prywatnych szkół średnich w II Rzeczypospolitej. Białystok, 48-57.
Śnieżko, A. (1973), Łazarowicz (Łazarewicz Antoni). W: Polski słownik biograficzny, XVIII. Wrocław etc., 280.
Uziębło, L. (1905), Nestor pisarzy wileńskich. W: Biesiada Literacka. XXI, 367-369.
X. Y. Z. (1889), Kartka z dziejów Kościoła katolickiego w Polsce Rosyjskiej: biskupstwo wileńskie. Kraków.
Załęczny, J. (2013), Syberyjskie losy powstańców styczniowych w świetle ich pamiętników. W: Zesłaniec. Organ Rady Naukowej Związku Sybiraków. LVII, 7-17.
LMAVB, f. 151-86: Lietuvos Mokslu Akademijos Vrublevskis Biblioteka, fond 151-86, Z atestatu Antoniego Łazarowicza (Władysława Telińskiego).
LMAVB, f. 9-2222: Lietuvos Mokslu Akademijos Vrublevskis Biblioteka, fond 9 – 2222, Antoni Łazarowicz, Notaty pamiętnikowe.
LVIA 1856: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 1135, opis 20, dzieło 97, List Antoniego Łazarowicza do Artura Dolińskiego, 24 lipca 1856.
LVIA 1861: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 1135, opis 20, dzieło 98, List Antoniego
Łazarowicza do Artura Dolińskiego, 14 czerwca 1861.
LVIA 1863-1865: Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, fond 525, opis 15, dzieło 603, Majątek Pryciuny Karola Mongina, 1863-1865.
Boniecki, A. (1901), Herbarz polski, t. XV. Warszawa.
Doliński, A. (2014), Między Wilnem a Petersburgiem. Pamiętniki Artura Dolińskiego. Olsztyn.
Lelewel, P. (1966), Pamiętnik i diariusz domu naszego. Wrocław.
Łazarowicz, A. (1876), Opis dzienny Szkół wileńskich, Akademii i Uniwersytetu oraz diariusz znaczniejszych wypadków w Wilnie od roku 1781 po rok 1824. Wilno.
Studnicki, W. (1923), Rok 1863. Wyroki śmierci [cz. II]: Spis przestępców politycznych skazanych w guberniach: wileńskiej, kowieńskiej, grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej, mohylowskiej i augustowskiej […]. Wilno.
Tekieliński, W. [Łazarowicz, A.] (1879), Elementarz ułożony podług najlepszych wzorów i własnych pomysłów autora. Wilno.
Tekieliński, W. [Łazarowicz, A.] (1894), Elementarz najnowszy, czyli nauka postępowego czytania dla małych i nieco już doroślejszych dziatek. Lublin.
Bazylow, L. (1984), Polacy w Petersburgu. Wrocław etc.
Gajewski, M. (2002), Nasze podwileńskie ojczyzny. Wilno.
Jackiewicz, M. (1991), Zapomniany literat wileński. W: Znad Wilii. XXII/49, 5.
Jackiewicz, M. (1993), Wileńska Rossa. Olsztyn.
Janion, M./Żmigrodzka, M. (2001), Romantyzm i historia. Gdańsk.
Jaśkiewicz, L. (2009), Sprawa pomnika Murawiowa „Wieszatiela” w Wilnie. W: Przegląd Historyczny. LXXXVII/3, 531-539.
Jogėla, V. (2009), Vilniaus vizitiečių vienuolyno uždarymas. W: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis. XXXII, 113-133.
Jurowski, R. (2011), W krzywym zwierciadle. Próba krytycznego spojrzenia na ziemian kresowych przez pryzmat ich wspomnień i pamiętników. W: Przegląd Wschodnioeuropejski. II, 13-34.
Korybut-Marciniak, M. (2016a), Kariery urzędnicze mieszkańców ziem litewsko-białoruskich w aparacie administracyjnym Cesarstwa Rosyjskiego w XIX wieku. W: Bykowa, T./Górak, A./Smyk, G. (red.), Dzieje biurokracji, VI. Lublin, 395-410.
Korybut-Marciniak, M. (2016b), Romuald Łazarowicz (1811-1878) – carski urzędnik, zakonnik, kapłan. W: Echa Przeszłości. XVII, 113-138.
Korybut-Marciniak, M. (2017), Antoni Łazarowicz (1819-1905) – carski urzędnik, literat, kolekcjoner. W: Niepodległość i Pamięć. XXIV/3, 55-96.
Korybut-Marciniak, M. (2018), „Widać z listów, że nas kochasz…”. Portrety kobiet w świetle korespondencji rozproszonej rodziny kresowej. W: Kita, J./Korybut-Marciniak, M. (red.), Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Prywatne światy zamknięte w listach. Łódź/Olsztyn, 127-148.
Kurczewski, J. (1912), Biskupstwo Wileńskie. Wilno.
Łaniec, S. (1999), Zygmunt Sierakowski. Olsztyn.
Mazan-Jakubowska, M. (2015), Szkoła w Łukini na Kowieńszczyźnie: przyczynek do dziejów tajnej oświaty na ziemiach zabranych przed I wojną światową. W: Przegląd Wschodnioeuropejski. VI/1, 55-70.
Prašmantaitė, A. (2006), Biskup wileński Stanisław Krasiński w powstaniu styczniowym – między lojalizmem a patriotyzmem. W: Komunikaty Warmińsko-Mazurskie. I, 95-105.
Prašmantaitė, A. (2013), Wspomnienia bp. Stanisława Adama Krasińskiego: między rękopisem a publikacją. W: Folia Historica Cracoviensia. XIX, 297-316.
Romanowski, A. (2003), Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864-1904. Kraków.
Samborska-Kukuć, D. (2013), Leona Platera droga do bohaterstwa, z dziejów powstania styczniowego za Dźwiną. W: Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. XIII, 23-33.
Studnicki, W. (1934), Tajne nauczanie na Litwie po roku 1863. Kraków.
Szarkowska, A. (2004), Szkolnictwo guberni grodzieńskiej i w obwodzie białostockim w zaborze rosyjskim (1831-1905). W: Kryńska, E. J. (red.), Funkcja prywatnych szkół średnich w II Rzeczypospolitej. Białystok, 48-57.
Śnieżko, A. (1973), Łazarowicz (Łazarewicz Antoni). W: Polski słownik biograficzny, XVIII. Wrocław etc., 280.
Uziębło, L. (1905), Nestor pisarzy wileńskich. W: Biesiada Literacka. XXI, 367-369.
X. Y. Z. (1889), Kartka z dziejów Kościoła katolickiego w Polsce Rosyjskiej: biskupstwo wileńskie. Kraków.
Załęczny, J. (2013), Syberyjskie losy powstańców styczniowych w świetle ich pamiętników. W: Zesłaniec. Organ Rady Naukowej Związku Sybiraków. LVII, 7-17.
Korybut-Marciniak, M. (2020). „Notaty pamiętnikowe” Antoniego Łazarowicza (1819-1905) – świadectwo Polaka w „rosyjskim mundurze”: “Notaty pamiętnikowe” of Antoni Łazarowicz (1819-1905) – Pole’s testimony in the “Russian uniform”. Przegląd Wschodnioeuropejski, 11(1), 83–93. https://doi.org/10.31648/pw.5972
Maria Korybut-Marciniak
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Most read articles by the same author(s)
- Maria Korybut-Marciniak, A living symbol of splendour: The image of Vilnius University in the memory of Poles in the Northwestern Governorates, in the light of Witold Małcużyński’s Memoir , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 17 No. 1 (2026): East European Review
Similar Articles
- Vladimir Shaidurov, The Siberian Polonia in the second half of the 19th - early 20th century in the Polish historiography , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 8 No. 1 (2017): East European Review
- Dariusz Radziwiłłowicz, Soldiers of the 5th Polish Rifle Division in Bolshevik Captivity and their Repatriation , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 8 No. 1 (2017): East European Review
- Milosav Ž. Čarkić, On Serbian and Polish relations (a short chronological review until the end of the 19th century) , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 9 No. 1 (2018): East European Review
- Witold Jarno, The tasks and development of the operational troops of the Armed Forces of the Polish People’s Republic in the first fifteen years of the functioning of the Warsaw Pact , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 13 No. 2 (2022): East European Review
- Dariusz Radziwiłłowicz, Red Army in 1920. Structures, headcount and propaganda with particular attention to the Polish front based on selected sources and polish intelligence reports , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 12 No. 2 (2021): East European Review
- Adrian Karolak, Activity of the Union of Polish Patriots in USSR in radio broadcasts of the T. Kosciusko’s broadcasting radio station , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 8 No. 1 (2017): East European Review
- Wojciech Marciniak, “An internal matter for the Soviet Union”. The attitude of the Polish Embassy in Moscow towards problems with changing the citizenship of Polish repatriates from the depths of the Soviet Union in 1945 , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 14 No. 2 (2023): East European Review
- Mirosława Wielopolska-Szymura, Content and programs dedicated to the Ukrainian population in the activities of the Polish Radio External Service and the Polish Radio for Ukraine , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 16 No. 2 (2025): East European Review
- Jolanta Mędelska, The legacy of the former Republic of Poland in the language of the first Polish translation of Kristijonas Donelaitis’ poem “Metai” , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 12 No. 2 (2021): East European Review
- Larisa Arzhakova, Russian historian A. L. Pogodin about Polish history and Polish question , Przegląd Wschodnioeuropejski: Vol. 8 No. 2 (2017): East European Review
You may also start an advanced similarity search for this article.
