A living symbol of splendour: The image of Vilnius University in the memory of Poles in the Northwestern Governorates, in the light of Witold Małcużyński’s Memoir

Maria Korybut-Marciniak

University of Warmia and Mazury in Olsztyn


Abstract

The article analyzes how Vilnius University (1803-1832) functioned as a figure of memory for Poles in the Northwestern Governorates of the Russian Empire after its suppression in 1832. The primary source is the manuscript memoir of Witold Małcużyński, which records the recollections of his father, Stanisław – a graduate of a teachers’ seminary and later a schoolteacher. The study combines ego-document analysis with microhistory and cultural memory studies, juxtaposing the narrative with the context of Russification following the uprisings of 1830/31 and 1863/64. Based on the manuscript memoir, it reconstructs the channels through which the memory of Vilnius University was transmitted (family storytelling, teachers’ milieus) as well as the repertoire of images of the university that sustained communal identity into the early twentieth century. The analysis indicates that this memory functioned as a symbolic resource and a point of reference for Poles in the Northwestern Governorates amid intensifying repressions by the partitioning power.


Keywords:

Vilnius University, Northwestern Governorates, russification, ego-documents, Witold Małcużyński, Polish Eastern Borderlands


Bartnicka, K. (1971), Polskie szkolnictwo artystyczne na przełomie XVIII i XIX wieku (1764- -1831). Wrocław.   Google Scholar

Bartnicka, K. (2000), Absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego z lat 1831-1832, [w:] Rozprawy z Dziejów Oświaty XXXIX, 29-46.   Google Scholar

Beauvois, D. (1974), Adam Jerzy Czartoryski jako kurator wileńskiego okręgu naukowego, [w:] Przegląd Historyczny LXV/1, 61-83.   Google Scholar

Beauvois, D. (1991), Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich 1803-1832, t. 1. Rzym | Lublin.   Google Scholar

Bieliński, J. (1899-1900), Uniwersytet Wileński (1579-1831), t. I. Kraków.   Google Scholar

Bieliński, J. (1910), Szubrawcy w Wilnie (1817-1822). Zarys historyczny. Wilno.   Google Scholar

Borowczyk, J. (2003), Rekonstrukcja procesu filomatów i filaretów, 1823-1824: historia śledztwa przeciw uczestnikom konspiracji studenckich i młodzieżowych w Wilnie oraz w Wileńskim Okręgu Naukowym. Poznań.   Google Scholar

Brensztejn, Z. (1929), Filomata w Krożach (Jan Sobolewski) 1821-1823. Wilno.   Google Scholar

Chmielowski, P. (1897), A. Mickiewicz – zarys biograficzno-literacki, t. 1. Warszawa.   Google Scholar

Domańska, E. (2002), Wprowadzenie: p amięć, etyka i historia. Angloamerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych, [w:] Domańska, E. (red.), Pamięć, etyka i historia. Angloamerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. Poznań, 13-27.   Google Scholar

Giżycki, J. (1885), Spis szkół w grodzieńskiej guberni na początku XIX wieku. Poznań.   Google Scholar

Ilgiewicz, H. (2005), Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku. Toruń.   Google Scholar

Kamińska, J. (2012), Universitas Vilnensis 1793-1803. Od Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperatorskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Warszawa.
Crossref   Google Scholar

Kleiner, J. (1995), Mickiewicz. Dzieje Gustawa, t. 1. Lublin.   Google Scholar

Klimus, E. (2024), Bunt młodych w XIX-wiecznym Wilnie. Fragment z dziejów Towarzystwa Filomatów, [w:] Przegląd Wschodnioeuropejski XV (1), 21-30.
Crossref   Google Scholar

Konarski, S. (1974), Małcużyński Witold Konstanty, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XIX. Wrocław etc., 428.   Google Scholar

Korotyński, W. (1913), Ś.p. Witold Małcużyński, [w:] Kurier Warszawski XXXVI, 3-4.   Google Scholar

Korybut-Marciniak, M. (2011), Vilniaus Labdarybės Draugija XIX a. primojoje pusėje. Olsztyn.   Google Scholar

Kozłowska-Studnicka, J. (1929), Likwidacja Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji urzędowej, [w:] Księga pamiątkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy założenia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego. T. 1: Z dziejów dawnego Uniwersytetu. Wilno, 405-419.   Google Scholar

Lvia (1832), Metryka chrztu Witolda Konstantego Małcużyńskiego. Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, f. 604, inw. 45, vol. 39.   Google Scholar

Lvia (bd.), Witold Małcużyński: Wspomnienia. Lietuvos Valstybės Istorijos Archyvas, f. 1135, inw. 21, vol. 132.   Google Scholar

Małcużyński, W. (1884), Posiadłości rodziny Kochanowskich w ziemi radomskiej: podług rejestrów poborowych z lat 1569, 1576 i 1577, [w:] Biblioteka Warszawska 2, 161-171.   Google Scholar

Małcużyński, W. (1900), Rozwój terytorialny miasta Warszawy. Warszawa.   Google Scholar

Małcużyński, W. (1902), Kilka kartek statystyki skarbowej z XVI w., [w:] Ekonomista I, 17.   Google Scholar

Małcużyński, W. (1915), Szkice do dziejów skarbowości polskiej. Z teki pośmiertnej Witolda Małcużyńskiego, [w:] Ekonomista XV, 49-92.   Google Scholar

Małcużyński, W. (1913), [w:] Tygodnik Ilustrowany VII, 133.   Google Scholar

Massonius, P. M. (2005), Dzieje Uniwersytetu Wileńskiego 1781-1832. Notatki z wykładów w roku akademickim 1924/1925 (oprac. Supruniuk, A. | Supruniuk, M. A.). Toruń.   Google Scholar

Mościcki, H. (1910), Zniesienie Uniwersytetu Wileńskiego, [w:] Biblioteka Warszawska II (2), 232-262.   Google Scholar

Skwarczyński, Z. (1961), Kazimierz Kontrym. Towarzystwo Szubrawców. Dwa studia. Łódź.   Google Scholar

Supruniuk, A. (2018/2019), Alma Mater Vilnensis. Okoliczności wskrzeszenia Uniwersytetu Stefa¬na Batorego w Wilnie, [w:] Archiwum Emigracji. Studia – szkice – dokumenty XXVI-XXVII (1-2), 112-136.
Crossref   Google Scholar

Szmyt, A. (2016), Russia’s educational policy aimed at the Poles and the Polish territories annexed during the reign of tsar Alexander I, [w:] Przegląd Wschodnioeuropejski VII (1), 11-28.   Google Scholar

Szmyt, A. (2021), Struktura szkolnictwa w imperium rosyjskim na początku XIX wieku. Zarys problemu, [w:] Przegląd Wschodnioeuropejski XII (1), 21-33.
Crossref   Google Scholar

Tur, L. (1903), Uniwersytet Wileński i jego znaczenie. Lwów.   Google Scholar

Wereda, D. (2018), Działalność bazylianów w Brześciu Litewskim w XVII-XIX wieku, [w:] Roczni¬ki Humanistyczne LXVI (2), 125-129.
Crossref   Google Scholar

Zasztowt, L. (1997), Kresy 1832-1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa.   Google Scholar

Zawadzka, D. (2019), Filomaci w pamięci narodowej i regionalnej – na przykładzie podlaskich członków towarzystw wileńskich, [w:] Polonistyka. Innowacje IX, 15-33.
Crossref   Google Scholar

Żytkowicz, L. (1938), Rządy Repnina na Litwie 1794-1797. Wilno.   Google Scholar


Published
2026-07-18

Cited by

Korybut-Marciniak, M. (2026). A living symbol of splendour: The image of Vilnius University in the memory of Poles in the Northwestern Governorates, in the light of Witold Małcużyński’s Memoir . Przegląd Wschodnioeuropejski, 17(1), 9–22. https://doi.org/10.31648/pw.12824

Maria Korybut-Marciniak 
University of Warmia and Mazury in Olsztyn